Adolf Hitler varð kanslari Þýskalands árið 1933 eftir að flokkur hans, sem við skulum kalla Nasistaflokkinn, sigraði tvennar þingkosningar árið 1932. Því miður gleymir fólk því gjarnan, að nasistar komust sumsé til valda með lýðræðislegum aðferðum. Lýðræðisríki breyttist í gerræðisríki vegna þess að kjósendur kusu til valda flokk, og einstakling, sem var á móti lýðræðinu sjálfu.
Þingkosningarnar 1932, sem áttu sér stað í júlí og nóvember, voru frjálsar og lýðræðislegar kosningar. Þeim er oft ruglað saman við kosningarnar í mars 1933, sem voru það alls ekki, enda var Hitler þá orðinn kanslari.
Nasistar voru langstærsti flokkurinn í báðum kosningum. Í júlí-kosningunum 1932 voru nasistar með 37,3% og næststærsti flokkurinn, sósíal-demókratar, voru með 21,58%. Í nóvember-kosningunum 1932 fengu nasistar aðeins minna eða 33,09% en var samt langstærsti flokkurinn, en sósíal-demókratar voru aftur í öðru sæti með 20,43%.
Þegar kjósendur kjósa yfir sig öfl sem finnst lýðræðið sjálft ekki góð hugmynd, trúa ekki á lýðræðisferla og telja það göfugt að grafa undan þeim formlegu ferlum sem gera vilja kjósenda kleift að leiða til yfirvalda í sínu nafni, þá fá þeir gerræði.
En hér er vandinn. Það hefur öllum og ömmum þeirra verið líkt við Adolf Hitler á einhverjum tímapunkti. Það er svolítið eins og sagan um drenginn sem hrópaði í sífellu “úlfur, úlfur”, þegar enginn var úlfurinn. Á endanum hættu bæjarbúar að taka mark á honum.
Oft er bent á mistök drengsins í þeirri sögu. En þá gleymist gjarnan endirinn, sem var ekki þannig að bæjarbúar lifðu hamingjusamir það sem eftir var.
Það kom nefnilega síðan úlfur, og drengurinn kallaði “úlfur, úlfur” þegar það var úlfur. Þannig lýkur þeirri sögu. Hann var ekki alltaf að plata, það kom úlfur.
Mín takmarkaða reynsla af stjórnmálum felur í sér ákveðinn lærdóm sem margan hvern mér er í nöp við. Eitt af þeim bitra veruleika sem ég þurfti að horfast í augu við sem stjórnmálamaður, og er ennþá svolítið að jafna mig á, er að sjá hvernig kjósendur hafa áhuga á stjórnmálum næstum því einungis út frá hagfræðilegum álitamálum sem hafa bein áhrif á persónuleg fjármál þeirra.
Ég skil það. Ég er eins sjálfur, og held að þetta sé óhjákvæmilegt einkenni þess hvernig fólk hagar sér í stórum hópum.
En þess þá heldur skiptir máli að krítískur massi af kjósendum geri þá kröfu til þeirra flokka sem eru í boði, að þeir aðhyllist lýðræðisgildin, segi það upphátt og sýni það í verki. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að frambjóðendur gagnrýni yfirvöld; fyrr má nú vera. En það er ekki í lagi að frambjóðendur grafi undan lýðræðisgildunum sjálfum, eða þeim stofnunum og ferlum sem er ætlað að tryggja lýðræði í raun. Það er ekki í lagi, og fólk á ekki að láta eins og það sé í lagi.
Við erum frekar heppin á Íslandi hvað þetta varðar, enn sem komið er. Við erum ekki með AfD eins og Þýskaland eða Donald Trump eins og Bandaríkin. En það er samt hópur kjósenda hérna á Íslandi sem þykja þessi öfl allt í lagi, og það er ekki í lagi.
Lýðræðið er ekki með einhverjum yfirnáttúrulegum hætti varið gegn þeim vilja kjósenda, að þrá frekar eitthvað annað en lýðræðið sjálft. Þegar kjósendur sjálfir missa trúna á lýðræðinu, þá fjarar óhjákvæmilega undan því.
Kjósendur verða að kjósa fólk sem ber virðingu fyrir lýðræðisferlunum, til þess að þeir verði áfram til staðar. Það er engin leið framhjá þessu.
Það er enginn að passa okkur. Við erum sjálf verðirnir.